नील निर्गुण्डी मूलम् / शेफालिका मूलम् - Nila Nirgundi Mulam / Shephalika Mulam
Scientific Name: नील निर्गुण्डी मूलम् / शेफालिका मूलम् - Nila Nirgundi Mulam / Shephalika Mulam
Hindi Name: सम्हालु / संभालु की जड - Samhalu / Sambhalu ki Jad
English Name: Five leaved Chaste tree - Black/ Blue Variant - Roots
Category: Plant Parts
Sub-Category: मूलम् - Mulam - Roots
Out of Stock
Brief Description
Aromatic plant with anti-inflammatory, analgesic, astringent, febrifuge, antidiarrhoeic , anti periodic actions.
अभिधानरत्नमाला - ४. तिक्तस्कन्ध
भूतावेशी शीतसहो निर्गुण्डी भूतकेशिका ||११७|| श्वेतपुष्पी सिन्धुवारेन्द्राणी शेफालिका स्मृता ||११८||
सिन्धुरः सिन्धुवारश्च श्वेतपुष्पावरोहितः |
अष्टाङ्गनिघण्टु - १६. सुरसादिगण
भूतावेशी भूतकेशी निर्गुण्डी सिन्दुवारकः | शेफालिका श्वेतपुष्पा श्वेतनिर्गुण्डिका स्मृता ||१३९||
कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
निर्गुण्डी
निर्गुण्डी वन केन्द्राणी सिन्दुकः सिन्दुवारितः | सिन्दुवारा भूतकेशी भूतावेशा वसुस्थितिः ||१२४||
श्वेतपुष्पो परो नीलसिन्दुको गिरिसिन्दुकः | नीलपुष्पः सिन्धुसहः कृष्ण शीतसहस्तथा ||१२५||
निर्गुण्डिकाऽन्या शेफाली वनजा नीलमञ्जरी | महत्पत्री शीतभीरुः सिन्दुवारच्छदाऽपरा ||१२६||
भूपदी श्वेतसुरभी सुगन्धा सुरसाऽपरा | निर्गुण्डी तुवरा तिक्ता मेध्या शीतोषणा लघुः ||१२७||
चक्षुष्या दीपनी केश्या कफानिलविषापहा | हन्त्यरोचकशूलामगुल्ममेदोव्रणक्रिमीन् ||१२८||
शोफकुष्ठप्रतिश्यायश्वासकासांश्च सा द्विधा | शेफालिका तयोः पथ्या विषपित्तविनाशिनी ||१२९||
श्लेष्मानिलघ्नं लघु दीपनीयं, निर्गुण्डिकाया कृमिघाति पत्रम् | निर्गुण्डीपुष्पं तिक्तोष्णं कृमिवातकफापहम् |
गुल्मप्लीहारुचीः कुष्ठं कण्डूं शोफं जयेत् कटु ||१३०||
धन्वन्तरिनिघण्टु - ४. करवीरादिवर्ग
सिन्दुवार
सिन्दुवारः श्वेतपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारकः | नीलपुष्पः शीतसहो निर्गुण्डी नीलसिन्दुका ||८०||
निर्गुण्डी कटुतिक्तोष्णा कृमिकुष्ठरुजापहा | वातश्लेष्मप्रशमनी प्लीहगुल्मारुचीर्जयेत् ||८१||
धन्वन्तरिनिघण्टु - ४. करवीरादिवर्ग
शेफालिका
शेफालिकाऽन्या निर्गुण्डी वनजा नीलमञ्जरी | शुक्लाऽन्या श्वेतसुरसा भूतकेशी च कथ्यते ||८२||
कृष्णसञ्ज्ञो विषघ्नश्च पवित्रो गिरिसिन्दुकः ||८३||
निघण्टुशेष - २. गुल्मकाण्ड
शेफालिका
शेफालिकायां सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा | सुरसा रक्तवृन्ता च श्वित्रघ्नी पुष्पवर्षिणी ||१८६||
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
शेरते शेफाः, ‘री-शीभ्यां फः” [हैमोणादिसू. ३१४] इति फः, ते अलयोऽस्याः शेफालिका, तस्याम्| सुष्ठु वहत्यामोदं सुवहा| निर्गुण्डयति निर्गुण्डी, “गुडण् वेष्टने”| नीलिका नीलवर्णा| शोभनो रसोऽस्याः सुरसा| रक्तं वृन्तमस्याः रक्तवृन्ता| श्वित्रं-कुष्ठं हन्ति श्वित्रघ्नी| पुष्पाणां वर्षः पुष्पवर्षः, स विद्यतेऽस्याः पुष्पवर्षिणी||१८६||
सिन्दुवारे च निर्गुण्डी सिन्दुको नीलसिन्दुकः |शीतसहेन्द्रसुरसाविन्द्राणी सिन्दुवारिका ||१८४||
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
स्यन्दते सिन्दुवारः, “द्वार-शृङ्गार-” [हैमोणादिसू. ४११] इत्यारे निपात्यते; “स्यन्दं वृणोति सिन्दुवारः, पृषोदरादित्वात्” इति क्षीरस्वामी, तत्र| निष्क्रान्ता गुण्डाद्-वेष्टनाद् निर्गुण्डी| निर्गुण्ठीत्यपि| “स्यन्दौङ् स्रवणे” अन्तस्थीयमध्योऽयम्, स्यन्दते सिन्दुकः, “केवयु-भुरण्यु-” [हैमोणादिसू. ७४६] इत्यादिना उप्रत्यये निपात्यते, स्वार्थिके के सिन्दुकः| नीलश्चासौ सिन्दुकश्च नीलसिन्दुकः| शीतं सहते शीतसहः| इन्द्रस्य सुरसः-दिव्य इत्यर्थः इन्द्रसुरसः| अत एव इन्द्रोऽपि अनिति अनया इन्द्राणी| सिन्दुं वृणोति सिन्दुवारिका, णके आप्| आह च–
सिन्दुवारः श्वेतपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारिका|
नीलपुष्पः शीतसहो निर्गुण्डी नीलसिन्दुकः|| [...] इति|
अन्योऽपि-
अथ सिन्दुकः|
सिन्दुवारेन्द्रसुरसौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि|| [अमर. का. २ व. ४ श्लो. ६८] इति|
एतस्य लोके ‘निर्गुण्डी’ इति प्रसिद्धिः||१८४||
नीलनिर्गुण्डी
सा नीला वनशेफाली सुपुष्पा नीलमञ्जरी |१८५|
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
‘सा’ निर्गुण्डी ‘नीला’ नीलवर्णा वनस्य शेफाली वनशेफाली| शोभनानि पुष्पाण्यस्याः सुपुष्पा| नीलवर्णा मञ्जर्योऽस्या नीलमञ्जरी|
श्वेतनिर्गुण्डी
श्वेता तु श्वेतसुरसा गोलोमी भूतवेश्यपि ||१८५||
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
‘तुः’ पुनरर्थे| ‘श्वेता’ श्वेतवर्णा श्वेतः शोभनश्च रसोऽस्याः श्वेतसुरसा| गोरिव लोमान्यस्या गोलोमी, गोलोमशत्वात्, पृषोदरादित्वात् साधुः| गोभिर्लूयते वा गोलोमी, “रुक्म-ग्रीष्म-” [हैमोणादिसू. ३४६] इति मान्तो निपात्यते| भूतानि विशति-आह्लादयति भूतवेशी| आह च–
शेफालिकाऽन्या निर्गुण्डी वनौका नीलमञ्जरी|
शुक्लाऽन्या श्वेतसुरसा भूतवेशी च कथ्यते|| [...] इति|
द्वितीया निर्गुण्डीयम्||१८५||
शेफालिका
शेफालिकायां सुवहा निर्गुण्डी नीलिका च सा | सुरसा रक्तवृन्ता च श्वित्रघ्नी पुष्पवर्षिणी ||१८६||
निघण्टुशेषटीका व्याख्या (श्रीवल्लभगणि कृत)
शेरते शेफाः, ‘री-शीभ्यां फः” [हैमोणादिसू. ३१४] इति फः, ते अलयोऽस्याः शेफालिका, तस्याम्| सुष्ठु वहत्यामोदं सुवहा| निर्गुण्डयति निर्गुण्डी, “गुडण् वेष्टने”| नीलिका नीलवर्णा| शोभनो रसोऽस्याः सुरसा| रक्तं वृन्तमस्याः रक्तवृन्ता| श्वित्रं-कुष्ठं हन्ति श्वित्रघ्नी| पुष्पाणां वर्षः पुष्पवर्षः, स विद्यतेऽस्याः पुष्पवर्षिणी||१८६||
भावप्रकाश-पूर्वखण्ड-मिश्रप्रकरण - ४. गुडूच्यादिवर्ग
सिन्दुवार
सिन्दुवारः श्वेतपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारकः | नीलपुष्पी तु निर्गुण्डी शेफाली सुवहा च सा ||९८||
सिन्दुकः स्मृतिदस्तिक्तः कषायः कटुको लघुः | केश्यो नेत्रहितो हन्ति शूलशोथाममारुतान् ||९९||
कृमिकुष्ठारुचिश्लेष्मज्वरान्नीलापि तद्विधा | सिन्दुवारदलं जन्तुवातश्लेष्महरं लघु ||१००||
मदनपालनिघण्टु - १. अभयादिवर्ग
निर्गुण्डीद्वय
निर्गुण्डी श्वेतकुसुमः सिन्दुकः सिन्दुवारकः | भूतकेश्यपरो नीलसिन्दुकः नीलपुष्पकः |
शेफालिका शीतभीरुर्वनको नीलमञ्जरी ||१६२|| निर्गुण्डी स्मृतिदा तिक्ता कषाया कटुका लघुः ||१६३||
केश्या नेत्रहिता हन्ति शूलशोथाममारुतान् | कृमिकुष्ठारुचिश्लेष्मव्रणान् नीलाऽपि तद्विधा ||१६४||
मदनादिनिघण्टु - २४. चतुर्विंशगण
निर्गुण्डी
निर्गुण्डी वनकेन्द्राणी सिन्दुवारस्तथाऽपि च | नीलमञ्जर्यमरी च भूतकेशी सुगन्धिका ||१७||
वातघ्नी कुष्ठशमनी कफघ्नी च रसायनी | कृमिमेदोहरामेध्यानिर्गुण्डीवह्निदीपनी ||१८||
राजनिघण्टु - ४. शताह्वादिवर्ग
निर्गुण्डी
सुगन्धाऽन्या शीतसहा निर्गुण्डी नीलसिन्दुकः | सिन्दूकच्छपिका भूतकेशीन्द्राणी च नीलिकाः ||१५३||
कटूष्णा नीलनिर्गुण्डी तिक्ता रूक्षा च कासजित् | श्लेष्मशोफसमीरार्तिप्रदराध्मानहारिणी ||१५४||
शब्दचन्द्रिका - १. वृक्षादिवर्ग
निर्गुण्डी
निसिन्धुः सिन्धुकः सिन्धुस्तापिच्छः शुक्लपृष्ठकः | सिन्धुवारेन्द्रसुरिषौ निर्गुण्डीन्द्राणिकेत्यपि ||९६||
शेफालिका
शेफालिका तु सुवहा निर्गुण्डी तिलिका च सा ||९९|| रक्तवृन्ता महालक्ष्मीः रञ्जनी बन्धनाशिनी |१००|
सरस्वतीनिघण्टु - २. क्षुपवर्ग
निर्गुण्डी
भूतावेशी भूतकेशी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः | सिन्धुको वरदेन्द्राणी सिन्धुवारित इत्यपि ||३||
नामसङ्ग्रह (प्रथम भाग) - ४. करवीरादिवर्ग
निर्गुण्डी
सिन्दुवारे श्वेतपुष्पः सिन्दुकः सिन्दुवारकः ||५२२|| इन्द्राणी काशपत्रा च निर्गुण्डी भूतकेशिका |
नीलपुष्पः शीतसहो निर्गुण्डी नीलसिन्दुकः ||५२३||
शेफालिका
शेफालिकायां निर्गुण्डी वनजा नीलमञ्जरी ||५२४||
निर्गुण्डी कृमिशोफघ्नी कुष्ठवातव्रणापहा | तत्पत्रं दन्तवालघ्नं धूपाद्भूतादिनाशनम् ||४२५||
शेफाली ज्वरजिद्व्रण्या सुरङ्गा गृध्रसीहरा |
निर्गुण्डी वनजेन्द्राणी सिन्दुवारच्छदाऽपि च | नीलमञ्जर्यमरिका भूतवेसा सुगन्धिका ||१३४||
sitosterols
Stigmasterol
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | कटु - Katu - Pungent तिक्त - Tikta - Bitter कषाय - Kashaya - Astringent |
|---|---|
| Guna | लघु गुणम् - Laghu Gunam - Drug property which induces lightness to body रूक्ष गुणम् - Ruksha Gunam - Drug action which imparts dryness |
| Veerya | Ushna veerya |
| Vipaka | Katu |
| Prabhava | |
| Anupanam | उष्ण जलम् - Ushna Jalam - Hot Water | modal-content
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वातिक लूत विषम् - Vatika Luta Visham | बिम्बीविदुलादि चूर्णम् - BimbI Viduladi churnam | मूलम् - Mulam - Roots | अ. सं. उत्तर. ४४ / २७ लूता विष | ||
| 2 | मेध्य रसायनम् - Medhya Rasayanam - Intellect promoting | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 3 | चक्षुष्यम् - Chakshushyam - Medicines which enhance eyesight and vision | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 4 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 5 | केशवर्धनम् / केश्यम् / केश रसायनम् - Keshavardhanam / keshyam / Kesha Rasayanam - Pharmacological action which promotes hair growth | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 6 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 7 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 8 | वातकफज व्याधि (Vata kaphaja vyadhi) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 9 | विष (Visha) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 10 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 11 | शूल (Shula) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 12 | आमज व्याधि (Disease associated with Ama) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 13 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 14 | मेदोरोग (Medoroga, Diseases associated with F | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 15 | मेदोवृद्धि (Medovruddhi - Inguianal Hernia with omentum as hernial sac content) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 16 | मेदोदर (Medodar, Fatty abdomen) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 17 | व्रण (Vruna, Ulcer) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 18 | क्रिमि रोग (Krimi roga) | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु | ||
| 19 | सर्वाङ्ग शोथ/ शोफ - Sarvanga shotha - Anasarca, Edema | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु ग्रन्थाणि | ||
| 20 | कुष्ठम् - Kushtha | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु ग्रन्थाणि | ||
| 21 | प्रतिश्यायम् (Pratishyaya, Diseases spectrum with various nasal discharge, nasal obstruction, sneezing, headache, pain and itching in the nose, throat, loss of voice, fever, loss of taste, emaciation - All types of Rhinitis, Sinusitis, Upper respiratory tr | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु ग्रन्थाणि | ||
| 22 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु ग्रन्थाणि | ||
| 23 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | नील निर्गुण्डि / शेफालिका पञ्चाङ्गम् - Nila Nirgundi / Shephalika Panchangam | मूलम् - Mulam - Roots | निघण्टु ग्रन्थाणि | ||
| 24 | स्थौल्यम् - Sthoulyam - Obesity - BMI 30.0 to 40 | त्रिफलादि तैलम् - 1 - Triphaladi Tailam - 1 | मूलम् - Mulam - Roots | सुश्रुतसंहिता - चिकित्सास्थानम् - ३७. अनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितम्, चक्रदत्तम् - स्थौल्याधिकारम् - Chakradattam - Sthoulyadhikara वंङ्ग सेन / बृहत् निघण्टु रत्नाकर / वृंन्द माधवम् / भावप्रकाशम् / योग रत्नाकरम् / गदा निग्रहम् / भैषज्य रत्नावली - मेदोरोगम् , बृहत् योग तरङ्गिणी। तरङ्गः. १०४ | ||
| 25 | आलस्यम् - Alasyam - Apathy / laziness / sloth - reluctance to work or make an effort | त्रिफलादि तैलम् - 1 - Triphaladi Tailam - 1 | मूलम् - Mulam - Roots | सुश्रुतसंहिता - चिकित्सास्थानम् - ३७. अनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितम्, चक्रदत्तम् - स्थौल्याधिकारम् - Chakradattam - Sthoulyadhikara वंङ्ग सेन / बृहत् निघण्टु रत्नाकर / वृंन्द माधवम् / भावप्रकाशम् / योग रत्नाकरम् / गदा निग्रहम् / भैषज्य रत्नावली - मेदोरोगम् , बृहत् योग तरङ्गिणी। तरङ्गः. १०४ | ||
| 26 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | त्रिफलादि तैलम् - 1 - Triphaladi Tailam - 1 | मूलम् - Mulam - Roots | सुश्रुतसंहिता - चिकित्सास्थानम् - ३७. अनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितम्, चक्रदत्तम् - स्थौल्याधिकारम् - Chakradattam - Sthoulyadhikara वंङ्ग सेन / बृहत् निघण्टु रत्नाकर / वृंन्द माधवम् / भावप्रकाशम् / योग रत्नाकरम् / गदा निग्रहम् / भैषज्य रत्नावली - मेदोरोगम् , बृहत् योग तरङ्गिणी। तरङ्गः. १०४ | ||
| 27 | कण्डू - Kandu - Itching / Pruritus | त्रिफलादि तैलम् - 1 - Triphaladi Tailam - 1 | मूलम् - Mulam - Roots | सुश्रुतसंहिता - चिकित्सास्थानम् - ३७. अनुवासनोत्तरबस्तिचिकित्सितम्, चक्रदत्तम् - स्थौल्याधिकारम् - Chakradattam - Sthoulyadhikara वंङ्ग सेन / बृहत् निघण्टु रत्नाकर / वृंन्द माधवम् / भावप्रकाशम् / योग रत्नाकरम् / गदा निग्रहम् / भैषज्य रत्नावली - मेदोरोगम् , बृहत् योग तरङ्गिणी। तरङ्गः. १०४ |
| Disease Factors |
|---|
1. https://www.science.gov/topicpages/v/vitex+negundo+linn
2. https://scholar.google.co.in/scholar?q=vitex+negundo+black+variant&hl=en&as_sdt=0&as_vis=1&oi=scholart
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|
