Brief Description
च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४
च.सं.चि.१ / १ / ६२ - ७४
बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला| पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्||६२||
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु| अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शटी||६३||
मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम् | विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका||६४||
एषां पलोन्मितान् भागाञ्छतान्यामलकस्य च | पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्||६५||
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम् | तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः||६६||
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् | मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत्||६७||
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत्| चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा ||६८||
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात्| इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः||६९||
कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते | क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः||७०||
स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् | पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति||७१||
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम् | अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत् पुनर्युवा||७२||
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम्|
स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्||७३||
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात्|
जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य||७४||
(इति च्यवनप्राशः)
आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)
पर्ण्यश्चतस्र इति शालपर्णी, पृश्निपर्णी, मुद्गपर्णी, माषपर्णी च| तामलकी भूम्यामलकी| काकनासा नासाफला, काकतुण्डक इत्यन्ये| गतरसत्वमिह द्रव्याणां चतुर्भागस्थितजले भवति| निष्कुलमिति निरस्थि| तैलसर्पिषोरिति समासनिर्देशादुभाभ्यामेव द्वादशपलानि, न पृथक् पृथक्| मत्स्यण्डिका खण्डसंहतिः| अत्र षट्पलत्वेन समयोरपि मधुसर्पिषोर्द्रव्यान्तरयुक्तत्वेनाविरुद्धत्वम्||६२-७४||
| च्यवनप्राशम् / भार्गवप्रोक्त रसायनम् - Chyavana Prasham / Bhargavaprokta Rasayanam | ||||
| Kashayam should be prepared. Rock Sugar is added to Kashaya and boiled to get Lehapaaka. Then Prakshepaka Dravya churna added and after cooling down Honey should be added | ||||
| Sankrith Name | Scientific name | Hindi Name | English Name | Quantity |
| कषाय द्रव्य / Drugs for Decoction - Water redced to 64 Parts | ||||
| बिल्व मूलम् - Bilva Mulam | Aegle marmelos | बेल कि जड - Bel ki Jad | Bael tree / Bengal Quince - Roots | 1 |
| अग्निमन्थ मूलम् -1 - Agnimantha Mulam -1 | Clerodendrum phlomidis | अरणी/अगेथू -1 के जड - Arani / Agethu -1 ke Jad | Sage glory Bower plant - Roots | 1 |
| श्योनाक / टुण्टुक मूलम् - Shyonaka / Tuntuka Mulam | Oroxylum indicum | सोनापाठा की जड - Sonapatha ki jad | Indian Trumpet Flower - Roots | 1 |
| काश्मर्य मूलम् - Kashmarya Mulam | Gmelina arborea | काश्मर्य की जड - Kashmarya ki Jad | Candahar tree / White Teak - Roots | 1 |
| पाटल मूलम् - Patala Mulam | Stereospermum personatum | पारल / पारोली की जड - Paral / Paroli ki Jad | Trumpet Flower, Yellow Snake tree - Roots | 1 |
| बला पञ्चाङ्गम् - Bala Panchangam | Sida cordifolia | खैरटी / बरियार की पंचांग - Khairati / Bariyaar ki Panchang | Country Mallow - Whole Plant Cuttings | 1 |
| शालपर्णी पञ्चाङ्गम् - Shaalaparni Ki Panchangam | Desmodium gangeticum | सरिवान की पंचांगम् - Sarivan ki Panchang | Desmodium - Whole Plant Cuttings | 1 |
| पृष्णपर्णी पञ्चाङ्गम् - Prushnaparni Panchangam | Uraria picta | पिठवन / दब्र पंचांग - Pithavana / dabra Panchang | Dabra - Whole Plant Cuttings | 1 |
| मुद्गपर्णी पञ्चाङ्गम् - Mudgaparni Panchangam | Phaseolus trilobus | जंग्ली मूंग पंचांग - Jangli Moong Panchang | Wild Gram. | 1 |
| माषपर्णी पञ्चाङ्गम् - Mashaparni Panchangam | Teramnus labialis | जंग्ली उर्द पंचांग - Jangli Urd Panchang | WIld Black gram | 1 |
| पिप्पली / मागधी / उपकुल्या / कणा / कृष्णा फलम् - Pippali / Magadhi / Upakulya/ Kana / Krushna Phalam | Piper longum | बढी पिप्पली - Badhi Pippali | Indian Long Pepper / Joborandi - Dried Fruit | 1 |
| गोक्षुर पञ्चाङ्गम् - Gokshura Panchang | Tribulus Terrestris | गोखुरू पंचांग - Gokhuru Panchang | Land Caltrops, Puncture Vine - Whole plant | 1 |
| बृहती मूलम् - 1 - Bruhati Mulam -1 | Solanum indicum/Solanum ferox/Solanum aculeatissimum/Solanum albicaule/ | बडी कटैरी की जड - Badhi Katairi ki Jad | Poison Berry - Roots | 1 |
| कण्ठकारी पञ्चाङ्गम् - Kanthakari Panchangam | Solanum surattense / Solanum Xanthocarpum/Solanum aculeatissimum/ | छोटी कटेरी / भटकटैया की पञ्चाङ्ग - Choti Kateri / Bhatkataiyya ki Panchang | Wild Eggplant, Yellow Berried Nightshade - Whole Plant Cuttings | 1 |
| कर्कटशृङ्गी - 1 - Karkata Shrungi - 1 | Pistacia integerrima | काक्रसिंगी / ककर - Kakrasingi / Kakar | Kakkar | 1 |
| भूम्यामलकी / तामलकी पञ्चाङ्गम् - Bhumyamalki / Tamalaki Panchangam | Phyllanthus amarus / Phyllanthus fraternus | भूयि आम्ला पंचांग - Bhuyi Amla Panchang | Carry Me Seed / Black catnip / Child pick-a-back / Gale of wind / Gulf leaf flower / Hurricane weed / Shatterstone / Stone breaker - Whole Dried Plant | 1 |
| द्राक्षा फलम् - Draksha Phalam | Vitis vinifera | काला किस्मिस् / द्राक् - Kalakismis / Draakh | Wine Grape, European Grape - Dried Fruits | 1 |
| जीवन्ती मूलम् - 1 - Jeevanti Mulam - 1 | Leptadenia reticulata | डोडी की पंचाग - Dodi Ki Panchang | Leptadenia - Whole Plant Cuttings | 1 |
| पुष्कर मूलम् - Pushkara Mualam | Inula racemosa | पुष्करमूल - Pushkara Mul | Indian Elecampane - Roots | 1 |
| अगरु काण्डसारम् सुगन्धित - Agaru Saara Sugandha | Aquilaria agallocha | अगर/ औध की काण्डसार सुगन्धित - Agar / Oudh Ki Kandasaar Sugandhit | Aloewood, Eaglewood, Agarwood - Heart wood with perfume | 1 |
| हरीतकी फल त्वक् - Haritaki Phala Tvak | Terminalia chebula | हरड फल छिल्का - Haradphala Chilka | Chebulic Myrobalan, Black Myrobalan - Dried Fruit rind | 1 |
| अमृता / गुडूची काण्डम् - Amruta / Guduchi Kandam | Tinospora cordifolia | गिलोय की काण्डभाग - Giloy ki Kandabhag | Heart-leaved moonsee - Stem Cuttings | 1 |
| रुद्धि मूलम् - Ruddhi Mulam | Habenaria intermedia | ऋद्धि / वृद्धि की जड - Ruddhi / Vruddhi Ki Jad | Ruddhi/Vruddhi - Tubers | 1 |
| जीवक मूलम् - Jeevaka Mulam | Microstylis wallichi | जीवक की जड - Jeevak ki jad | Jeevaka roots | 1 |
| ऋषभक मूलम् - Rushabhaka Mulam | Microstylis musifera | ऋषभक की जड - Rushabhaka Ki Jad | Rushabhaka | 1 |
| शटी मूलम् - Shati Mulam | Hedychium spicatum | कपूरकचरी / वनहल्दी की जड - Kapoor Kachri / Van Haldi Ki Jad | Spiked Ginger Lily - Roots | 1 |
| मुस्ता कन्दम् - Musta Kandam | Cyperus rotundus | नागरमोथा की जड - Musta ki Jad | Nut Grass - Tubers | 1 |
| पुनर्नवा पञ्चाङ्गम् - Punarnava Panchangam | Boerhavia diffusa | लाल पुनर्नवा पंचांग - Lal Punarnava Panchanga | Red Spiderling - Whole plant Cuttings | 1 |
| मेदा मूलम् - Meda Mulam | Polygonatum cirrhifolium | मेदा की जड - Meda ki Jad | Meda | 1 |
| एला - Ela | Elettaria cardamomum | इलायची - Elaichi | Lesser Cardamom - Whole Dried Fruir | 1 |
| श्वेत चन्दन सारम् - Sheta Chandana Saram | Santalum album | श्वेत चन्दन लकडी - Shveta Chandana Lakadi | White Sandalwood - Pith Wood | 1 |
| कुमुद पुष्पम् - Kumuda Pushpam | Nymphaea rubra | उत्पल फूल - Utpala Phul | Indian Red Water-lily - Flower | 1 |
| विदारी कन्दम् - Vidari Kandam | Pueraria tuberosa | भूयी कुंहाडा की जड - Bhuyi Kumbda ki Jad | Indian Kudze - Dry Tubers | 1 |
| वासा मूलम् - Vasa Mulam | Adhatoda vasica | अडूल्सा की जड - Adulsa Ki Jad | Malabar Nut, Vasaca - Dry Roots | 1 |
| काकोली मूलम् - Kakoli Mulam | Lilium polyphyllum | काकोली की जड - Kakoli ki jad | Kakoli Roots | 1 |
| काकनासिका - 1 / काकतुण्डी - 1 फलम् - काकनासिका - 1 / Kakatundi - 1 Phalam | Martynia annua | बिच्छू फल - Bicchu Phal | Devil’s Claw, Tiger Claw - Dried Fruit | 1 |
| आमलकी फलम् - Amalaki Phalam | Emblica officinalis | आंवला का साबूत - Avla sabut | Emblic, Indian gooseberry - Dried Fruit | 500 No |
| Drava Dravyam / Paka dravyam | ||||
| तिलतैलम् - Tila Tailam | Sesamum indicum | तिल के तेल - Til ka Tel | Sesame, Gingelly oil | 6 |
| घृतम् - Ghrutam | घी - Ghee | Ghee - Clarified Butter | 6 | |
| खण्डशर्करा / मत्स्याण्डिका - Khandasharkara / Matsyandika | - | मिश्री - Mishri | Rock Sugar | 50 |
| Prakshepaka Dravya | ||||
| वंशलोचन / तुगाक्षीरी - Vamshalochana / Tugakshiri | Bambusa bambos | बंशलोचन - Vamshalochan | Spiny or Thorny Bamboo. | 4 |
| पिप्पली / मागधी / उपकुल्या / कणा / कृष्णा फलम् - Pippali / Magadhi / Upakulya/ Kana / Krushna Phalam | Piper longum | बढी पिप्पली - Badhi Pippali | Indian Long Pepper / Joborandi - Dried Fruit | 2 |
| त्वक् - 1 - Tvak - 1 | Cinnamomum zeylanicum. | दाल्चिनि की छाल - Dalchinni ki Chaal | Ceylon Cinnamon- Bark | 1 |
| तमाल पत्रम् - Tamala Patram | Cinnamomum tamala/Cinnamomum zeylanicum | तेजपात - Tejapat | Indian Cassia leaves, Lignea Leaves | 1 |
| एला - Ela | Elettaria cardamomum | इलायची - Elaichi | Lesser Cardamom - Whole Dried Fruir | 1 |
| मधु - Madhu | शहद - Shahd | Honey | 6 | |
| Samskruta Name | Description |
| कासम् - Kasam | Disease Spectrum with Cough |
| श्वासम् - Shwasam | Disease Spectrum with difficulty breathing |
| क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा - Kshaya Rogam / Rajayakshma | Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia |
| क्षतम् / अभिघातज व्रणम् - Kshatam / Abhighataja Vrunam | Wounds resulted due to external Causes |
| वृद्धाप्य औषधम् - Vruddhapya Oushadham | Medicines which can be used effectively for geriatric diseases. |
| बाल अङ्गवर्धनम् - Bala Angavardhanam | Medicine which promotes the growth of Child |
| स्वरक्षयम् - Svarakshayam | Disease spectrum with Loss of Voice |
| उरोरोगम् - Urorogam | Diseases of Chest and Lungs |
| हृद्रोगम् - Hrudrogam | Disease spectrums of Heart |
| वातरक्तम् / आढ्यरोगम् - Vataraktam / Adhyarogam | Disease spectrum of autoimmune / metabolic / Vascular diseases involving Connective tissues, Vascular tissues. |
| पिपासा / तृष्णा - Pipasa / Trushna | Disease spectrum with excessive Thirst - Polydipsia |
| मूत्ररोगम् / मूत्रदोषम् - Mutrarogam / Mutradosham | Diseases of Urine production and excretion |
| शुक्ररोगम् / शुक्रदोषम् - Shukrarogam / Shukradosham | Diseases of Semen production and excretion |
| रसायनम् - Rasayanam | Pharmacological action which rejuvenate the body and delays Aging |
| मेधा जननम् - Medha Jananam | Drug action which enhances intellect |
| स्मृतिकरम् - Smrutikaram | Drug action which enhances Memory power |
| कान्तिकारकम् - Kantikarakam | Drug action which enhances Lusture |
| अनामयत्वकरम् - Anamayatvamkaram | Drug action which prevents disease |
| इन्द्रियबलकरम् - Indriya Balakaram | Drug action which strengthen sense organs |
| वृष्यम् - Vrushyam | Aphrodisiac |
| दीपनम् - Deepanam | Pharmacological action which increases appetite and digestive chemicals |
| वर्णप्रसादकरम् / वर्ण्यम् - Varnaprasadakaram / Varnyam | Drug action which enhances Colour Complexion of the body |
| वातानुलोमनम् - Vatanulomanam | Drug action which promotes normal movements of the body |
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | Ushna veerya |
| Vipaka | Madhura |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|