Brief Description
सुश्रुतसंहिता - सूत्रस्थानम् - ३८. द्रव्यसंग्रहणीयाध्यायः
पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वागुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति ||३३||
पटोलादिर्गणः पित्तकफारोचकनाशनः | ज्वरोपशमनो व्रण्यश्छर्दिकण्डूविषापहः ||३४||
निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)
पटोलेत्यादि| कुचन्दनं रक्तचन्दनं; मूर्वा दुधौडः, चौरस्नायुक इत्येके| व्रणेभ्यो हितो व्रण्यः| शेषं सुखबोधम्||३३-३४||
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्|
निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरान् विषं वमिमरोचकं कामलाम्||२||
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
स०-पटोलं-पाण्डुफलम्| कटुरोहिणी-कटुका| चन्दनं-गन्धसारम्| मधुस्रवो-मुरङ्गी| गुडूची-छिन्नरुहा| पाठा-अम्बष्ठा| एतैर्द्रव्यैर्युक्तमेतत् पटोलादिकं कफादीन् निहन्ति| "मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम् (मो लगोन्त्यः) " (वृत्तरत्नाकरे अ. २|३२)
पटोलादिगणमाह-पटोलेत्यादि| मधुस्त्रवामूर्वा|
| संस्कृतम् | Scientific name | हिन्दि | English |
| पटोल | Trichosanthes dioica | पटोल | Patol, Pointed Gourd. |
| कटुरोहिणी | Picrorhiza kurroa | कुट्की | Picrorhiza. |
| चन्दनम् | Santalum album | चन्दन | White Sandalwood. |
| मुर्वा | Marsdenia tenacissima | मरुवा | White Turpeth. |
| गुडूची | Tinospora cordifolia | गिलोय | Heart-leaved moonseed |
| पाठा | Cissampelos pareira | पाठा | Velvet-Leaf Pareira, Pareira Brava Roots |
| कुचन्दन | Pterocarpus santalinus | लाल चन्दन | Red Sandalwood, Red sanders |
Above mentioned drugs alleviate kapha and pitta and cure spectrum of skin disease, Fevers, Diseases spectrums of vomiting, loss of taste and Yellowish disclouration.
उपर्युक्त औषधियां कफ और पित्त को कम करती हैं और कुष्ठ रोग, बुखार, उल्टी के रोग, स्वाद की हानि और कामला का इलाज करती हैं।
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 2 | पित्तज व्याधि (Pittaja vyadhi, Diseases of pitta) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 3 | पित्त कफ व्याधि (Pitta kapha vyadhi) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 4 | कुष्ठम् - Kushtha | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 5 | ज्वरघ्नम् - Jvaraghnam - Antipyretic / Febrifuge | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 6 | विष (Visha) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 7 | छर्दि - Chardi - Disease spectrum with vomiting | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 8 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 9 | कामला - Kamala - Disease spectrum with yellowish discolouration ok skin, sclera, nails, yellowish to red urine and feces, altered Sensorium, burning sensations, altered digestion, weakness, emaciation, lethargy, tastelessness | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 10 | व्रण शोधन (Vruna shodhana, wound cleansing or ulcer debridement medicines)) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 11 | व्रण रोपण (Vruna Ropana, Wound/Ulcer healing) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ | ||
| 12 | कण्डू (Kanudu) | पटोलादि गणम् - Patoladi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/७, अ.हृ.सू.१५/१५, सु.सू. ३८/३३-३४ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|