अ.हृ.सू.१५/१७-१८, अ.सं.सू.१६/९, सु.सू.३८/६-७

आरग्वध मदन गोपघोण्टा कण्टकी कुटज पाठा पाटला मूर्वेन्द्रयव सप्तपर्ण निम्ब कुरुण्टक दासीकुरुण्टक- गुडूची चित्रक शार्ङ्ग(र्ङ्गे)ष्टा करञ्जद्वय पटोल किराततिक्तकानि सुषवी चेति ||६||
आरग्वधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः | मेहकुष्ठज्वरवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः ||७||

आरग्वधेन्द्रयव पाटलि काकतिक्ता निम्बामृता मधुरसा स्रुववृक्ष पाठाः|
भूनिम्ब सैर्यक पटोल करञ्जयुग्म सप्तच्छदाग्नि सुषवी फल बाण घोण्टाः|
आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||९||

शशिलेखा व्याख्या (इन्दु कृत)

आरग्वधादिः छर्द्यादिनाशनो दुष्टव्रणविशोघ्नश्च||९||

निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)

आरग्वधेत्यादि| आरग्वधः किरमालकः; मदनः पिण्डीतकः, ‘मयणफल’ इति लोके; गोपघोण्टा कर्कोटी, बदरभेद इत्यन्ये, ‘ग्रामकोलिका’

इति प्रसिद्धा, पूगभेदमपरे; कण्टकी विकङ्कतः वृक्षकण्टकारिकेति प्रसिद्धा, ‘काङ्कई’ इति लोके; कुटज इन्द्रवृक्षः; पाठा अविद्धकरणी,

‘पाढ’ इति लोके; पाटला वसन्तदूती स्वनामप्रसिद्धा; मूर्वा धनुर्गुणोपयोग्या, ‘दूध उ’ इति लोके, अन्ये चोरस्नायुमाहुः; इन्द्रयवः कुटजफलं;

सप्तपर्णः शाल्मलीसदृशपर्णो गजमदगन्धपुष्पः शरदि विकसनशील उच्चैर्वृक्षः ‘सातवन’ इति लोके; निम्बः प्रसिद्धः; कुरुण्टकः पीतपुष्पः,

‘कण्टाशेलुआ’ इति लोके; नीलपुष्पः स एव दासीकुरुण्टकः; गुडूची प्रसिद्धा; चित्रकः प्रसिद्धः; शार्ङ्ग(र्ङ्गे)ष्टा काकजङ्घा ‘विकसवनी’ इति

लोके, काकमाचीत्यन्ये, अन्ये तु शार्ङ्गष्टा काकतिक्ता गौरवर्तुलावगुण्ठितफला ‘चिरपोटिका’ इति प्रसिद्धा, ‘भुरुदाका’ इति पूर्वदेशे,

काकादनीत्यपरे, सा च गुञ्जेति प्रसिद्धा; करञ्जद्वयमिति एकश्चिरबिल्वः, द्वितीयः कण्टकी विटपकरञ्जः; पटोलः कुलकः स्वनामख्यातः;

किराततिक्तको भूनिम्बः; सुषवी कारवेल्लकः, अन्ये तु पानीयवल्लीमाहुः||६-७||

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या 

स०-आरग्वधः-शम्याकः| इन्द्रयवाः-कलिङ्गकाः| पाटलिः-वसन्तदूती| काकपिक्ता-शार्ङ्गेष्टा| निम्बः-पारिभद्रकः| अमृता-गुडूची| मधुरसा-

मूर्वा| स्रुववृक्षो-विकङ्कतः, [कण्टकीवृक्षः कण्टकारिकेति प्रसिद्धः ]| पाठा-अम्बष्ठा| भूनिम्बः-कैरातः| सैर्यकः-सहचरः| पटोलं-

कर्कशच्छदम्| करञ्जयुग्मं-एकः पूतिककरञ्जश्चिरिबिल्वाख्योऽपरो नक्तमालाख्यः| सप्तच्छदः-अयुग्मच्छदः| अग्निः-चित्रकः| सुषवी-कारवी,

पानीयवल्लीसंज्ञा| फलं-मदनफलम्| बाणः-सहचरः| घोण्टा-पूगविशेषः| अयमारग्वधादिश्च्छर्द्यादीन्निहन्ति| [मेदोदरान् विशोधयति-

पराकरोति| ] वसन्ततिलकावृत्तम्|

आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या 

 आरग्वधादिगणमाह-आरग्वधेत्यादि| काकतिक्ता-करञ्जिका- स्त्रुववृक्षो-विकङ्कतः| सैर्यकः-सहचरः| [ सुषवी-कारवेल्लुकम्|

फलं - मदनफलम्| वाणो- नीलसहचरः| ] घोण्टा-बदरी|

सौश्रुतनिघण्टु - ३. आरग्वधादिगण

आरग्वधो राजवृक्षः शम्पाकश्चतुरङ्गुलः | आरेवतो व्याधिघातः कृतमालश्च शब्दितः ||३४||
मदनः शल्यको गोलो गालश्च करघाटकः | छर्दनो वामनश्चैव विषपुष्पश्च कीर्तितः ||३५||
कर्कन्धूर्गोपघोण्टा च राजा कण्टककोलिका | बदरी मर्कटानाञ्च शब्दैः पर्यायवाचकैः ||३६||
कण्टकी यज्ञवृक्षश्च स्रुवावृक्षश्च शब्दितः | वैकङ्कतश्च वृक्षश्च ग्रन्थिलः स्वादुकण्टकः ||३७||
कुटजश्चेन्द्रवृक्षश्च वृक्षकः पाण्डुरद्रुमः | वरतिक्तो यवफलस्तथा शक्रयवोऽपि च ||३८||
पाठाम्बष्ठा वनतिक्ता पाचनी दीपनी तथा | चैलिका स्थावरी चैव यूषपर्णी च कीर्तिता ||३९||
पाटला कालवृन्ता च ताम्रपुष्पा फलेरुहा | वसन्तदूती स्थाली च सैव तोयाधिवासिनी ||४०||
मूर्वा मधुरसा चैव लघुपर्णा पृथक्त्वचा | मध्वाशया मधुवती देवश्रेणी च कीर्तिता ||४१||
सप्तपर्णो बृहत्त्वक्षो गुच्छपुष्पोऽपि चोच्यते | सप्तच्छदः शुक्तिपर्णश्छत्रपर्णश्च शब्दितः ||४२||
निम्बश्च पिचुमर्दश्च हिङ्गुनिर्यासकस्तथा | अरिष्टः सर्वतोभद्रो यवनेतश्च कीर्तितः ||४३||
दासीकुरण्टको वाणो मृदुकण्टक एव च | सैरीयकः सहचरः पर्णाढ्यश्च विभाषितः ||४४||
गुडूच्यमृतवल्ली च कुण्डली मधुपर्ण्यपि | तथा छिन्नरुहा चापि शब्दैः पर्यायवाचकैः ||४५||
चित्रको द्वीपिको व्यालः शिखी वैश्वानरोऽग्निकः | वलीकोलो हुताशश्च वह्निनामा च कीर्तितः ||४६||
शार्ङ्गेष्टा काकतिक्ता च वायस्युष्ट्राण्डिका च सा | अङ्गारवल्ली कटुका ध्वाङ्क्षवल्लपि चोच्यते ||४७||
करञ्जो नक्तमालश्च तथा गुच्छककण्टकः | प्रकीर्यो मञ्जरीपुष्पस्तथा स्निग्धकरञ्जकः ||४८||
करञ्जः पूतिसाह्वश्च सुमना मातृनन्दनः | उदकीर्यश्च कथितश्चिरबिल्वश्च शब्दितः ||४९||
पटोलो वरतिक्तश्च कुलकः कर्कशच्छदः | अमृतफलस्तिक्तरसः स च राजफलः स्मृतः ||५०||
किराततिक्तं भूनिम्बं कटुतिक्तमथापि च | अनार्यतिक्तमपि च पर्णहीनश्च शब्दितः ||५१||
सुषवी तोयवल्ली च राजवल्यफलाऽपि च | तथा रञ्जनवल्ली च बृहद्वल्ली च शब्दिता ||५२||
आरग्वधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः | मेहकुष्ठज्वरवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः ||५३||

अष्टाङ्गनिघण्टु - ९. आरग्वधादिगण

आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्तानिम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः |
भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्मसप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः ||६८||
आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान् | कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः ||६९||
आरग्वधो राजवृक्षः शम्पाकश्चतुरङ्गुलः | आरेवतो व्याधिघातः प्रग्रहः कृतमालकः ||७०||
कलिङ्गकस्त्विन्द्रयवो वत्सकः कौटजं फलम् | पाटली दीर्घवृत्ता च स्थल्यामोघाऽम्बुवासिनी ||७१||
वृत्ततुण्डा काकतिक्ता शार्ङ्गेष्टाङ्गारवल्लिका | व्याघ्रपादः स्रुवतरुः स्वादुकण्टो विकङ्कतः ||७२||
किराततिक्तो भूनिम्बः कत्तृणः काण्डतिक्तकः | सैर्यकस्तु सहचरः सर्यको मृदुपुष्पकः ||७३||
बाणः स्मृतो नीलपुष्पः धीरशौर्यकघोश्वराः | पूतिकरञ्जः कैडर्यः प्रकीर्यश्चिरबिल्वकः ||७४||
उदकीर्यो नक्तमालः करञ्जो लाजपुष्पकः | सप्तच्छदोऽयुग्मपत्रः सप्ताह्वो गुच्छपुष्पकः ||७५||
चित्रको द्वीपिसञ्ज्ञस्तु वह्निपर्यायवाचकः | रक्तचित्रस्तथान्यस्तु महाङ्गः कालमूलकः ||७६||
पानीयवल्ली सुषवी बृहद्वल्युत्पलच्छदा | गालो राठोऽथ मदनः पिण्डीतः करहाटकः ||७७||
शल्यकैडर्यवृक्षः स्याच्छर्दनस्तगरः फलम् | घोण्टो मुण्ठ गोपघोण्टौ पद्मकी मर्कटाह्वया ||७८||

Above listed  drugs belongs to Argvadhadi ganam and used for the treatment  of Poisoning or medical emegencies, Nonhealing ulcer clensing, diseases of Metabolic alterations , Kapha diseases, Disease spectrums of Skin with Itching, Diseases spectrums with Fever and / or emesis.  

ऊपर सूचीबद्ध दवाएं आरग्वधादि गण से संबंधित हैं और विष चिकित्सा, आपात स्थिति के उपचार के लिए उपयोग की जाती हैं।तथा दुष्टवृण प्रमेह, कफ रोग, खुजली वाली त्वचा के रोग समूह, बुखार और / या उल्टी के साथ होनेवाला रोगसमूह को ठीक करता है।