Brief Description
Group of drugs used to treat Vatakaphaja Diseases, Medodosha, secretory diseases of Nose, spectrum of diseases with thoracoabdominal Swellings, Pain, Hemorrhoidस् and fevers.
अष्टाङ्गहृदयम् - सूत्रस्थानम् - १५. शोधनादिगणसङ्ग्रहोध्यायः
वत्सक मूर्वा भार्ङ्गी कटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम्|
एला पाठाऽजाजी कट्वङ्ग फलाजमोद सिद्धार्थ वचाः||३३||
जीरक हिङ्गु विडङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति|
चल कफ मेदःपीनस गुल्म ज्वर शूल दुर्नाम्नः||३४||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या
वत्सको-वनतिक्तकः| मूर्वा-मधुरसा| मरिचं-ऊषणम्| घुणप्रिया-अतिविषा| गण्डीरं-स्नुही| एला-बालैला| पाठा-प्राचीना| अजाजी-जीरकः| कट्वङ्गफलं-अरलुकफलम्| केचितु कट्वङ्गफलं-तिन्दुकीफलमित्याहुः| अजमोदो-दीप्यकः| सिद्धार्थो-गौरसर्षपः| अन्येषां नामान्युक्तानि| "गुर्वन्ताष्टगणाभागाऽऽर्या पूर्वार्द्धसदृशशकलद्वितया| आर्यैरार्यागीतिः सङ्गीता सङ्गीतगीतसंविध्यैः||" पशुगन्धा-अजगन्धा मकरन्तराख्या| पञ्चकोलकं-प्रागुक्तम्| वत्सकादिरसौ वातादीन्निहन्ति| आर्या|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
वत्सकादिगणमाह-वत्सकेत्यादि| घुप्रिया-अतिविषा| गण्डीरं-स्निही| कट्वङ्गः-टुन्टुकः| फलं-मदनफलम्| पशुगन्धा| चलो-वायुः|
अष्टाङ्गसङ्ग्रहः - सूत्रस्थानम् - १६. विविधद्रव्यगणसङ्ग्रहः
वत्सको मधुरसा त्रुटिर्वचा दीर्घवृन्तफलवेल्लसर्षपाः|
रोहिणी स्थपनि हिङ्गु भार्ङ्गयः शूलघाति दशकं घुणप्रिया
वत्सकाद्योऽनिलश्लेष्ममेदोऽरोचकपीनसान् | शूलार्शोज्वरगुल्मांश्च हन्ति दीपनपाचनः||१८||
शशिलेखा व्याख्या
वत्सकादीनि शूलघ्नदशकं च दीप्यकादिः सपञ्चकोलो महाकषायः एतत्सर्वमनिलादिनाशनम्||१८||
अष्टाङ्गनिघण्टु - १८. वत्सकादिगण
वत्सकमूर्वाभार्ङ्गीकटुका मरीचं घुणप्रिया च गण्डीरम् | एला पाठा जाजी कट्वङ्गफलाजमोदसिद्धार्थवचाः ||१४३||
जीरकहिङ्गुविटङ्गं पशुगन्धा पञ्चकोलकं हन्ति | चलकफमेदःपीनसगुल्मज्वरशूलदुर्नाम्नः ||१४४||
वनतिक्तो वत्सकादौ कुटजो गिरिमल्लिका | वृक्षकः शक्रवृक्षश्च वत्सकः कुटजस्तथा ||१४५||
भङ्गुरातिविषा माद्री शुक्लकन्दा घुणप्रिया | द्वितीया तु प्रतिविषा श्वेतरक्तविषा मता ||१४६||
दीर्घवृन्तो महानिम्बः कट्वङ्गोऽरलुतिक्तकः | दीप्यकं त्वजमोदस्तु यवानी जरणाह्वया ||१४७||
वचोग्रगन्धा जटिला षङ्ग्रन्था हैमवत्यपि | शुक्ला या सा स्वादुकन्दा सुवासा हिमसम्भवा ||१४८||
| कुटज त्वक् - Kutaja Tvak | Holarrhena antidysenterica | कुटज के छाल - Kutaja Chaal | Easter tree, Ivory tree, Tellicherry Bark - Bark |
| इन्द्रयव - Indrayava | Holarrhena antidysenterica | इन्द्रजव - कडवा - Indrajav Kadva | Easter tree, Ivory tree, Tellicherry Bark - Seeds |
| मुर्वा काण्डकाष्ठम् - Murva Kandakashtham | Marsdenia tenacissima | मरुवा काण्ड भाग - Maruva Kanda Bhag | White Turpeth - Stem Cuttings |
| मुर्वा / श्वेता त्रिवृत् मूलम् - Murva / Shveta Trivrutv Mulam | Marsdenia tenacissima | सफेद निशोत् की जड | White Turpeth /Rajmahal Hemp, Devil's Tongue, Bush Banana - Roots |
| भार्ङ्गी मूलम् - 1 - Bharangi Mulam - 1 | Clerodendrum serratum | भारंगी मूल -1 - Bharangi Mula - 1 | Blue-flowered Glory tree,Beetle Killer - Roots |
| भार्ङ्गी मूलम् - 2 - Bharangi Mulam - 2 | Premna herbacea | भारंगी मूल -2 - Bharangi Mula - 2 | Kairali Bharangi - Roots |
| कटुरोहिणी मूलम् - Katukarohini Mulam | Picrorhiza kurroa | कुट्की की जड - Kutki ki Jad | Picrorhiza - Roots |
| मरिच / ऊषण बीजम् - Maricha / Ushana Beejam | Piper nigrum | कालामिर्च के बीज - Kalamirch ke Beej | Black Pepper - Dried Fruit |
| श्वेत मरिच / श्वेत ऊषण बीजम् - Shveta Maricha / Shveta Ushana Beejam | Piper nigrum | सफ़ेद मिर्च के बीज - Safed mirch ke Beej | White Pepper - Dried Fruit |
| अतिविषा मूलम् - Ativisha Mualm | Aconitum heterophyllum | अतीस मूल - Atees Mul | Atis - Root |
| स्नुही क्षीरम् - Snuhi Ksheeram | Euphorbia neriifolia | सेहुण्ड / सीज / थूहर की दूध - Sehund/ Sij / Thuhar ki doodh | Holy Milk Hedge, Dog’s Tongue, five-tubercled spurge, hedge euphorbia, Indian spurge tree, milk spurge, oleander spurge - Latex |
| स्नुही पञ्चाङ्गम् - Snuhi Panchanagam | Euphorbia neriifolia | सेहुण्ड / सीज / थूहर की पंचांग - Sehund/ Sij / Thuhar ki Panchang | Holy Milk Hedge, Dog’s Tongue, five-tubercled spurge, hedge euphorbia, Indian spurge tree, milk spurge, oleander spurge - Whole plant cuttings |
| स्नुही मूलम् - Snuhi Mulam | Euphorbia neriifolia | सेहुण्ड / सीज / थूहर की जड - Sehund/ Sij / Thuhar ki Jad | Holy Milk Hedge, Dog’s Tongue, five-tubercled spurge, hedge euphorbia, Indian spurge tree, milk spurge, oleander spurge - Roots |
| स्नुही पत्रम् - Snuhi Patram | Euphorbia neriifolia | सेहुण्ड / सीज / थूहर की पत्ते - Sehund/ Sij / Thuhar ki patte | Holy Milk Hedge, Dog’s Tongue, five-tubercled spurge, hedge euphorbia, Indian spurge tree, milk spurge, oleander spurge - Leaves |
| एला - Ela | Elettaria cardamomum | इलायची - Elaichi | Lesser Cardamom - Whole Dried Fruir |
| पाठा मूलम् - Patha Mulam | Cissampelos pareira | पाठा की जड - Patha Ki Jad | Velvet-Leaf Pareira / Pareira Brava - Root |
| कृष्ण जीरकम् - 1 / पृथ्वीका / सुषवी / उपकुञ्चिका बीजम् - Krishna Jeerakam - 1 / Pruthveeka / Sushavi / Upakunchika Beejam | Nigella sativa | कलौंजी / कमाज़रूस की बीज - Kalounji / Kamaazaruus seeds | Black Cumin, Small Fennel - Seeds |
| कृष्णजीरकम् - 2 / कारवी / काश्मीर जीरक / उद्गारशोधन / पृथ्वीका - 2 / उपकुञ्चिका - 2 बीजम् - Krushnajeerakm - 2 / Karavi / Udgarashodhana / Kashmeera jeeraka / Pruthvika - 2 / Upakunchika - 2 Beejam | Carum carvi | सियाह् जीरा / कमून रूमि कि बीज - Siyah jeera / Kamoon roomi ki Beej | Caraway - Seeds |
| श्योनाक / टुण्टुक त्वक् - Shyonaka / Tuntuka Tvak | Oroxylum indicum | सोनापाठा की छाल - Sonapatha ki Chaal | Indian Trumpet Flower - Bark |
| श्योनाक / टुण्टुक मूलम् - Shyonaka / Tuntuka Mulam | Oroxylum indicum | सोनापाठा की जड - Sonapatha ki jad | Indian Trumpet Flower - Roots |
| मदन फलम् - Madana Phalam | Randia dumetorum | मैन फल - Main Phal | Common Emetic Nut |
| मदन फल पिप्पली अशुद्ध - Madana Phala Pippali Ashuddha | Randia dumetorum | मैन फल की अशुद्ध बीज - Main Phala Ki Ashuddh beej | Common Emetic Nut - Seeds impure |
| शुद्ध मदन फल पिप्पली चूर्णम् - Shuddha Madana Phala Churnam | Randia dumetorum | मैन फल की शुद्ध बीज - Main phal ki Shuddha beej | Common Emetic Nut - Seed purified |
| अजमोदा / दीप्यक - 1 बीजम् - Ajamoda / Deepyaka -1 Beejam | Trachyspermum roxburghianum |
अजमॊद की बीज - Ajmod ki Beej | Wild Celery - Seeds |
| श्वेत सर्षप बीजम् - Shveta Sarshapa Beejam | Brassica alba | सफ़ेद् सरसो - Safed Saraso | White Mustard - Seeds |
| वचा मूलम् - Vacha Mulam | Acorus calamus | बच की जड - Bach ki Jad | Sweet flag - Roots |
| जीरक / अजाजी / श्वेत जीरकम् बीजम् - Jeeraka / Ajaji Beejam | Cuminum cyminum | जीरा की बीज - Jeera Ki Beej | Cumin - Seeds |
| हिङ्गु / रामठ - निर्यासम् - Hingu / Ramatha Niryasam | Ferula foetida / F. assafoetida | हींग - Heeng | Asafoetida - Resin |
| विडङ्ग फलम् - Vidanaga Phalam | Embelia ribes | बावोबरंग / बायुविडंग के फल - Baobarang / Bayuvidanga ke Phal | Embelia - Fruits |
| तिलपर्णी - 2 / अजगन्धा - 2 / पशुगन्धा - 2 - पञ्चाङ्गम् - Ajagandha / Pashugandha Panchangam | Cleome viscosa | पीला जाकिया / हुल्हुल / परहार / बाग्रो पञ्चाङ्ग - Peela Jakhiya / Hulhul / Parhar / Bagro Panchang | Asian spider flower / Yellow spider flower / Cleome / Tickweed - Whole Plant Cuttings |
| तिलपर्णी - 1 / अजगन्धा - 1 / पशुगन्धा - 1 - पञ्चाङ्गम् - Ajagandha / Pashugandha Panchangam | Gynandropsis gynandra | जाकिया / सफ़ेद हुल्हुल / परहार / सफ़ेद बाग्रो पञ्चाङ्गम् - Jakhiya / Safed hulhul / Parhar / Safed bagro Panchangam | Wild Spider Flower / African spider-flower / Cat whiskers / Bastard mustard - Whole Plant Cuttings |
| अजगन्धा - 3 / वन यवानी पञ्चाङ्गम् - Ajagandha - 3 / Vanayavani - 3 Panchangam | Thymus serpyllum | हाशा / जंग्ली पुदीना पंचांग - Haashaa / Jangali Pudinaa Panchang | Mother-of-thyme / Wild Thyme - Whole Plant Cuttings |
| पिप्पली / मागधी / उपकुल्या / कणा / कृष्णा फलम् - Pippali / Magadhi / Upakulya/ Kana / Krushna Phalam | Piper longum | बढी पिप्पली - Badhi Pippali | Indian Long Pepper / Joborandi - Dried Fruit |
| पिप्पली मूलम् - Pippali Mulam | Piper longum | पिप्ला मूल - Pipla Mul | Indian Long Pepper / Joborandi - Stem and Root Cuttings |
| चव्य काण्डकाष्ठम् - Chavya Kandakashtham | Piper chaba | चबा काण्डभाग - Chaba Kandabhaga | Java Long Pepper - Stem Cuttings |
| रक्त चित्रक मूलम् - Rakta Chitraka Mualm | Plumbago indica / Plumbago zeylanica | रक्त / श्वेत चित्रक की जड - Rakta / Rakta / Shveta Chitraka Ki Jad | Ceylon Leadwort, Leadwort - Roots |
| गण्डीर - 2 पञ्चाङ्गम् - Gandeera - 2 Panchangam | Cayratia carnosa / C. trifolia | अमलबेल / गिडार्द्रक / रामचना / तमन्या पंचांग - Amalbel / Gidardrak / Ramchana / Tamanya Panchang | Bush Grape / fox-grape / three-leaved wild vine / threeleaf cayratia - Whole plant Cuttings |
| Samskruta Name | Description |
| वातरोगम् - Vatarogam | Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System |
| कफज रोगम् - Kaphaja Rogam | Diseases of Kafa - Disease spectrum with altered bodily secretions, decreased BMR, obstructive nature, altered metabolism, |
| मेदोरोगम् - Medorogam | Diseases associated with altered fat metabolism |
| अरुचि - Aruchi | Disease spectrum with loss of taste |
| पीनस - Peenasa | Spectrum of Diseses with Nasal discharges and irritation |
| शूलम् - Shulam | Disease spectrum with Pain as dominant symptom |
| अर्शस् - Arshas | Diseases with swellings and tumours at Anal canal |
| ज्वर - Jvara | Fevers |
| गुल्मम् - Gulmam | Disease spectrum with Swellings / Tumour / Cysts in trunk of Human body |
| दीपनम् - Deepanam | Pharmacological action which increases appetite and digestive chemicals |
| मलपाचन / पाचन - Malapachana / Pachana | Pharmacological action which 1.catalyses digestion of food and formation of excreta 2. Increases Metabolic rate and Formation of Metabolic Waste Products |
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 2 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 3 | मेदोरोग (Medoroga, Diseases associated with F | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 4 | पीनस /अपीनस - Pinasa/Apinasa | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 5 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 6 | ज्वरघ्नम् - Jvaraghnam - Antipyretic / Febrifuge | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 7 | शूल (Shula) | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 8 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 9 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 10 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 11 | पाचन / आमपाचनम् - Pachanam / Amapachanam) | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 12 | वातकफमेदज व्याधि - Vatakaphamedaja Vyadhi | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|
