Brief Description
Combination of three aromatic drugs.
सूत्रस्थानम् - ६. अन्नस्वरूपविज्ञानीयाध्यायः
सकेसरं चतुर्जातं त्वक्पत्रैलं त्रिजातकम्|
पित्तप्रकोपि तीक्ष्णोष्णं रूक्षं रोचनदीपनम्||१६०||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)
स०-दीपनरोचनमित्येतत्पर्यन्तम्| त्वक् च पत्रं चैला चेति द्वन्द्वैकवद्भावः| एतस्य नाम त्रिजातकं त्रिसुगन्धमिति| एतत्त्रिजातकं केसरयुक्तं चतुर्जातकमित्युच्यते| तच्च पित्तप्रकोपित्वादिगुणम्| पित्तप्रकोपि तीक्ष्णादिगुणयुक्तम्|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)
आ० र०-त्वगादेस्त्रयस्य चतुष्टयस्य च संज्ञां कुर्वन् गुणानाह-सकेसरमिति| त्वक्पत्रैलं-त्रिजातकम्| तदेव सकेसरं-चतुर्जातसंज्ञम्| द्वयमपि पित्तप्रकोपित्वादिगुणम्| केचित्पूर्वार्द्धमपठित्वोत्तरार्द्ध मरिचेन योजयन्ति| तदसत्| त्रिफलावत् त्रिजातकचतुर्जातकाभ्यामपि प्यवहारात् पित्तप्रकोपित्वादिगुणयोगशङ्काया निर्बीजत्वाच्च| न हि तन्त्रान्तरे एतत्प्रतिकूला गुणा उक्ताः, किन्त्वनुकूलाः| यथा चिकित्साकलिकायाम् (श्लो.६०)-"त्वक्पत्रकैलं त्रिसुगन्धमेतत् प्रकीर्तितं वातकफापहारि| वर्ण्यं विषघ्नं च सनागपुष्पं ज्ञेयं चतुर्जातकमेतदेव||" इति|
भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२
त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् | नागकेशरसंयुक्तं चातुर्जातकमुच्यते ||६१||
तद् द्वयं रोचनं रूक्षं तीक्ष्णोष्णं मुखगन्धहृत् | लघुपित्ताग्निकृद्वर्ण्यं कफवातविषापहम् ||६२||
| Sankrith Name | Latin Name | Hindi Name | English Name |
| त्वक् - 1 - Tvak - 1 | Cinnamomum zeylanicum. | दाल्चिनि की छाल - Dalchinni ki Chaal | Ceylon Cinnamon- Bark |
| तमाल पत्रम् - Tamala Patram | Cinnamomum tamala/Cinnamomum zeylanicum | तेजपात - Tejapat | Indian Cassia leaves, Lignea Leaves |
| एला - Ela | Elettaria cardamomum | इलायची - Elaichi | Lesser Cardamom - Whole Dried Fruir |
| Samskruta Name | Description |
| रोचनम् - Rochanam | Pharmaceutical property which increases taste in food |
| रूक्षम् - Ruksham | Pharmaceutical property which induces Dryness to Body |
| तीक्ष्णम् - Teekshnam | Drug actin which irritates body by its Pungent quality |
| उष्णम् - Ushnam | Drug action which imparts heat to body |
| मुख दौर्गन्ध्यहरम् - Mukha dourgandhaharam | Anti halitosis agent - which reduce the bad breath |
| लघु - Laghu | Drug action which imparts lightness or leanness to body |
| पित्तकारकम् - Pittakaraka | Drug action which increases Pitta dosha - Energy behind the Metabolism, digestion, hunger, thirst, intellect, softness, temperature, lusture, eye sight |
| दीपनम् - Deepanam | Pharmacological action which increases appetite and digestive chemicals |
| वर्णप्रसादकरम् / वर्ण्यम् - Varnaprasadakaram / Varnyam | Drug action which enhances Colour Complexion of the body |
| कफज रोगम् - Kaphaja Rogam | Diseases of Kafa - Disease spectrum with altered bodily secretions, decreased BMR, obstructive nature, altered metabolism, |
| वातरोगम् - Vatarogam | Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System |
| विष - Visha | Poisoning / Medical Emergencies |
| विषघ्नम् - Vishaghnam | Drug action which alleviates Poisons - Antidotes |
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | कटु - Katu - Pungent |
|---|---|
| Guna | रूक्ष गुणम् - Ruksha Gunam - Drug action which imparts dryness तीक्ष्णम् - Tikshnam - Drug action which irritates body by its Pungent quality उष्णं गुणम् - Ushna Gunam - Drug action which imparts heat लघु गुणम् - Laghu Gunam - Drug property which induces lightness to body |
| Veerya | Ushna veerya |
| Vipaka | Katu |
| Prabhava | हिक्का - Hikka - Hiccough |
| Anupanam | रोगोपशमन अनुपानम् - Anupana according to the diseases. | modal-content
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 2 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 3 | प्रमेहः - Prameha - Disease spectrum with increased urgency, frequency and quantity and altered quality of urine | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 4 | उदर रोगम् - Udara Rogam - Diseases with abdominal Distention due to Various Causes | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 5 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 6 | प्लीह रोगम् / प्लीहोदरम् / प्लीह वृद्धिः - Pliha Rogam / Pleehodaram / Pleeha Vruddhi - Disease spectrum with enlarged spleen | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 7 | शुक्रदोषम् - Shukradosham - Disease spectrum which affects quality and quantity of semen | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 8 | सर्वाङ्ग शोथ/ शोफ - Sarvanga shotha - Anasarca, Edema | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 9 | आमवातम् - Amavatam - Disease spectrum with inflammatory changes in Connective tissue | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 10 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 11 | पाण्डुरोगम् - Pandurogam - Disease spectrum with altered blood circulation and tissue perfusions and blood production | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 12 | ज्वरघ्नम् - Jvaraghnam - Antipyretic / Febrifuge | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 13 | गरविष - Garavisham - Slow poisoning | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 14 | अम्लपित्तम् (Amlapitta, Disease spectrum with indigestion, weakness, nausea, pain at the chest, drooling, sour bitter belching, abdominal distension, Burning sensation in chest - throat, aneroxia, - GERD, Achalasia, hiatus hernia, Barretts esophagus, cance | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 15 | मूत्रदोषम् - Mutra dosham - Spectrum of Disease with altered urine production, urine quality, urine flow and urine volume. | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 16 | रक्तपित्तम् (Raktapittam, Disease spectrum with uncontrolled bleeding from the body- Bleeding diathesis) | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 17 | कार्श्यम् - Karshyam - Emaciation | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 18 | विवर्णता / वैवर्ण्यम् - Vivarnata / Vaivarnaym - Disease spectrum with altered skin colour | दशमूल हरीतकी / कंस हरीतकी अवलेहम् - Dashamula Haritaki / Kamsa Haritaki Avaleham | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | अ.हृ.चि.१७ / श्वयथु चिकित्सा / १४-१६, च.चि.१२ / शोथ चिकित्सा / ५० - ५२ | ||
| 19 | रुच्यम् / रुचिकारक / रुचिवर्धनम् - Ruchyam / Ruchikarakam / Ruchivardhanam | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 20 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 21 | रूक्ष गुणम् (Ruksha Gunam - Drug action which imparts dryness) | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 22 | उष्ण गुणम् (Ushna Gunam - Drug action which imparts heat) | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 23 | लघु गुणम् (Laghu Gunam - Drug chrecter which induces lightness to body) | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 24 | उष्ण वीर्य द्रव्याणि - Ushna Virya Drvyani - Drugs having hot potency | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 25 | पित्तकरम् - Pittakaram | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 26 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 27 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 28 | वर्णकारकम् / वर्ण्यम् - Varna karaka / Varnya - Drug action which enhances color and glow of Skin | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 29 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 30 | विष (Visha) | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 31 | तीक्ष्णम् - Tikshnam - Drug action which irritates body by its Pungent quality | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 32 | मुख दौर्गन्ध्यम् / श्वास दौर्गन्ध्यम् - Mukha dourgandhyam / Shvasa Dourgandhyam - Disease spectrum with Halitosis | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 33 | विषघ्न (Vishaghna) | त्रिजातम् - Trijatam | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भा.प्र.कर्पूरादि गणम् / ६१- ६२ | ||
| 34 | कुष्ठम् - Kushtha | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 35 | दद्रु - Dadru - Skin Disease spectrum with elevated, reddish , pruritic papules arranged in circular manner. | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 36 | कान्तिकारकम् / तेजस्करम् - Kantikarakam / Tejaskaram - Drug action which enhances Lusture and Glow | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 37 | कण्डू - Kandu - Itching / Pruritus | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 38 | कोठ - Kotha - Wheals, Temporary allergic skin lesions | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 39 | विस्फोटम् - Visphota, Disease spectrum with vesiculobullous formation, fever, burning sensation- Bullous Pemphigus, Herpes Zoster, Genital Herpes, Chicken pox, Dermatitis herpetiformis, Epidermolysis bullosa, Hand, foot and mouth disease) | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 40 | शीतपित्तम् - Shitapittam - Diseases spectrum with urticarial rashes, itching, burning, edema, vomiting - Urticaria, Hypersensitivity reactions | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त | ||
| 41 | उदर्दम् - Udardam - Skin lesions which are elevated, Pain full , pruritic, reddish. These skin lesions relapses mostly in winter and associated with vomiting, fever, burning sensations. | हरिद्रा खण्डम् - 1 - Haridra Khandam - 1 | बहुरूपम् - Bahurupam - Various Forms | भै. र. । शीतपित्ता.; धन्व. | शीतपित्त |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|
