Brief Description
भै. र. । कास.; वृ. नि. र.; वृ. मा. ; यो. र. । कासा. ; वा. भ.। चि. अ. ३)
मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत्|
धूमं तस्यानु च क्षीरं सुखोष्णं सगुडं पिबेत्||६९||
एष कासान् पृथग्दोषसन्निपातसमुद्भवान्|
धूमो हन्यादसंसिद्धानन्यैर्योगशतैरपि||७०||
मनःशिलालमधुकमांसीमुस्तेऽङ्गुदीत्वचः|
धूमं कासघ्नविधिना पीत्वा क्षीरं पिबेदनु|
निष्ठ्यूतान्ते गुडयुतं कोष्णं धूमो निहन्ति सः|
वातश्लेष्मोत्तरन् कासनचिरेण चिरन्तनान्||४७||
मनः शिलालमरिच मांसीमुस्तेङ्गुदैः पिबेत् ।
धूम त्र्यहञ्च तस्यानु सगुडञ्च पयः पियेत् ॥
एष कासान् पृथग्द्वन्द्वसर्वदोषसमुद्भवान् ।
शतैरपि प्रयोगानां साधयेदप्रसाधितान् ।।
मनःशिलादीनां धूमं कासघ्नधूमविधानेन पीत्वा क्षीरं पिबेत्| कासघ्नधूमविधानं तु 'चूर्णं गुलिकां वा निर्धूमदीपस्थिराङ्गारपूर्णे सुसंस्थिते शरावे प्रक्षिप्यान्येव नेत्रं, मूर्ध्नि प्रवृत्तछिद्रेण शरावेण पिधाय निधाय च तत् सोऽतीसमुखेनैव धूमं पिबेत्' उरःप्राप्तं च मुखेनैवोद्वमेत्| प्रशान्ते च धूमे पुनः पुनः क्षिपेत्| पिबेच्चादोषशुद्धेर्लाघवाद्वेति| एतच्च धूमविधौ व्याख्यातम्| तत्र च क्षीरं धूमात् निष्ठ्यूतस्य श्लेष्मणोऽन्ते गुडयुतमीषदुष्णं च पिबेत्|
मनःशिलेति| अलं-हरितालम्| इङ्गुदी-तापसद्रुमः| त्वक्ताजि (?) चूर्णीकृत्वा तेषां धूमं पिबेदित्यर्थः| कासघ्नविधिना-धूमपानोक्तेन| धूमोत्क्लिष्टकफनिष्ठानामक्षीरं पिबेत्| सङ्ग्रहे तु (चि. अ. ४)- " प्रपौण्डरीकं मधुकं शार्ङेष्टाऽलं मनः शिलाम्| मरीचं पिप्पलीं द्राक्षामेलां सुरसमञ्जरीम्|| कृत्वा वार्तै पिबेद्धूमं क्षौमचैलानुवार्तिनीम्| घृताक्तामनु च क्षीरं पिबेत्तद्वद्गुडाम्बु वा|| शार्ङ्गेष्टा-उत्तुण्डुकी| सुरसः-तुलसी| तद्वत्-निष्ठ्यातान्ते| नेपालितालमरिचलाक्षानतकुटन्नटैः| उशीररोहिषफलद्रविडीवंशलेखनैः|| पूर्वकल्पेन धूमोऽयं सानुपानो विधीयते| नेपाली-मनःशिला तालं-हरितालम्| द्रविडी-एला| वंशलेखनं-वंशत्वक्| कार्पासास्थ्यश्वगन्धा च धूमः कासविनाशनः| कोशातकीफलान्मध्यैः पिबेद्वा समनःशिलैः||" इति| योगरत्ने तु-"ताप्यमानसकासेन नासाभङ्गे स्वरेजडे| क्षवथौ घ्राणनासे च धूमनाडीं प्रयोजयेत्|| क्षौमगर्भां पिबेद्वर्ति हरितालं मनः शिलाम्| तालीसपत्रं कैडर्यं गुडान्नं चैव भोजयेत्|| कैडर्यं-कट्फलम्| धूमवर्तिर्बलाव्योषं हरितालं मनः शिला| अनुपानं शृतं वाऽपि प्रशस्तं काञ्जिकौदनम्|| मधुकं चाजमोदश्च जीवन्त्यगुरुसर्जजौ| स्वैरण्डमूला कासघ्नी धूमवर्तिरियं शुभा||
सर्जजो- राला| क्षौमं हिङ्गुवचाभूर्जग्रन्थिश्चैष घृतान्वितः| धूमकासहरः पीतः सर्वगन्धमयोऽपि वा|| मनः शिला समालि.......दरैः परिशोधितैः| त्र्यहं पत्रैः कृतं धूमं पिबेत्कासनिवारणम्|| जातेरुत्तरशिफाधूमं शिलागुग्गुलमिश्रितम्| गात्रस्य बदराङ्गारैः कारयेत्कासशान्तये|| जातेरुत्तरदिङ्मूलं शिलैलागुग्गुलुं समम्| अजामूत्रेन पिष्टोऽयं धूपः कासहरः परः| मूलेन शरपुङ्खाया धूपः कासहरः परः|" इति|
एतेषां सम्बन्धिनं धूमं कासघ्नविधिना-सूत्रोदितेन, पीत्वाऽनु-पश्चात्, निष्ठ्यूतान्ते कोष्णं क्षीरं गुडान्वितं पिबेत्| स धूमः पीतो वातश्लेष्मोत्तरान् कासांश्चिरन्तनान् आश्वेव हन्ति| चिरन्तनानिति "सायं चिरं" इत्यादिना ठ्युः|
मनसिल, हरताल, काली मिरच, जटामांसी, नागरमोथा और हिंगोटके फल समान भाग लेकर कूट लें। इसका धूम्रपान करके गुड्युक्त दूध पीनेसे एक दोषज, द्वि दोषज और सान्निपातिक कास (खांसी) नष्ट होती है। सैकडों प्रयोग से न नष्ट होने वाली खांसी भी इससे केवल ३ दिनमें नष्ट हो जाती है।
वाग्भटमें मरिच की जगह मुलैठी लिखी है।
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | असाध्य कासम् (Asadhya kasam -Uncontrollable cough ) | मनः शिलादि धूमम् (Manashiladi Dhumam) | भै. र. । कास.; वृ. नि. र.; वृ. मा. ; यो. र. । |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|