Brief Description
अ.हृ.सू.२१/१३-१५
मृदौ तत्र द्रव्याण्यगुरुगुग्गुलु|
मुस्तस्थौणेयशैलेयनलदोशीरवालकम्||१३||
वराङ्गकौन्तीमधुकबिल्वमज्जैलवालुकम्| श्रीवेष्टकं सर्जरसो ध्यामकं मदनं प्लवम्||१४||
शल्लकी कुङ्कुमं माषा यवाः कुन्दुरुकस्तिलाः| स्नेहः फलानां साराणां मेदो मज्जा वसा घृतम्||१५||
अ.सं.सू.१४/८
अगरुगुग्गुलुसल्लकीशैलेयकनलदह्रीबेरहरेणूशीरमुस्ता ध्यामकवराङ्गश्रीवेष्टकस्थौणेयकपरिपेलवैलवालुक
कुन्दरुकसर्जरसयष्ट्याह्वफलसारस्नेहमधूच्छिष्टबिल्वफलमज्जयवतिलमाषकुङ्कुमानि मेदोमज्जवसासर्पिंषि च स्नैहिकधूमोपयोगीनि||८||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या
स०-तत्र-तेषु त्रिषु धूमेषु मध्यात्, मृदौ-प्रायोगिकाख्ये धूमे, द्रव्याण्यगुरुप्रभृतीनि| प्लवो-गोपालमदनकः| स्नेह इति| फलानां-आक्षोडनारिकेलादीनां स्नेहः, तथा साराणां-खदिरासनादीनां च स्नेहः| मधुमदनयोरेकयोनित्वादुक्तस्योपयोगो मदनस्यात्र विरुद्ध इति केचित्| तच्चायुक्तम्| द्रव्यान्तरत्वान्मदनस्य| पिण्याकदिवत्तिलादेः| घृतं चात्र गव्यमेव ग्राह्यम्, मुख्यत्वात्| उक्तं हि (हृ.सू.अ.५|४२)-"गव्ये क्षीरघृते श्रेष्ठे" इति|
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या
आ० र०-स्निग्धधूमस्य द्रव्याण्याह-मृदाविति| नलदंमांसी| वराङ्गं-त्वचम्| ध्यामकं-कट्तृणम्| मदनं-मधूच्छिष्टम्| कुन्दुरुकः-शल्लकीनिर्यासः| फलानां स्नेहः-एरण्डतैलादिः| साराणां स्नेहः-देवदारुतैलादिः|
सु.सं.चि.४०/४
स्नेहफलसारमधूच्छिष्टसर्जरसगुग्गुलुप्रभृतिभिः स्नेहमिश्रैः स्नैहिके, ४||
निबन्धसङ्ग्रह व्याख्या (डल्हण कृत)
तस्य पञ्चविधस्यापि दहनबाह्याश्रयधूमवर्तिसाधनद्रव्याणि निर्दिशन्नाह- तत्रैलादिनेत्यादि| एलादिवर्गे कुष्ठतगरौ वर्ज्यौ| तथा च निमिः- “धूमो
हि वक्रकुष्ठाभ्यां विलालयति शक्तितः| मस्तिष्कं तद्धि विष्यण्णं नाशाय प्रतिपद्यते”- इति| तस्मात् कुष्ठतगरवर्जितेनैलादिना लेपयेत्|
शरकाण्डः शरेषिका| अङ्गुलिपरिणाहं कनिष्ठिकाङ्गुलिसमस्थौल्यं; अन्तयोद्र्व्यङ्गुलं विहाय वर्तिः| शरकाण्डस्य सुखापकर्षणार्थं
क्षौमेणाष्टाङ्गुलवेष्टनम्| यदेतदष्टाङ्गुलं वर्तिप्रमाणमुक्तं प्रायोगिके तदष्टचत्वारिंशदङ्गुले नेत्रे ज्ञातव्यं, सर्वधूमनेत्रेभ्यः षड्भागप्रमाणा
वर्तिः कार्येति तन्त्रान्तरप्रतिपादनात्| तथा च विदेहः- “अङ्गुष्ठपरिणाहेन मध्ये स्थूलाऽन्तयोस्तनुः| धूमनेत्रस्य षड्भागं वर्तिमानं प्रचक्षते”-
इति (शरकाण्डस्य मानं बोध्यम्)| स्नेहफलसारमधूच्छिष्टेत्यादि| स्नेहफलानां तिलादिशिग्रुबिभीतकादिफलानां, सारः तदन्तर्गतो मज्जा|
तथा नेत्रचतुर्भागेन शरेषिका ग्राह्या, एवं स्नैहिकादिषु चतुर्ष्वपि धूमेषु यथास्वं नेत्रमानात् षष्ठभागेन वर्तिप्रमाणमुक्तं भवति| प्रभृतिग्रहणेन
द्राक्षासल्लकीखपुरादिकम्| शिरोविरेचनद्रव्याणि विडङ्गखरमञ्जरीमधुशिग्रुसूर्यवल्लीपीलुपिप्पलीसिद्धार्थकसुरसार्जकप्रभृतीनि|
कासहरैश्चेति कासहराणि गुणोपवर्णने शास्त्रे तत्प्रतिषेधे च प्रोक्तानि| स्नायुचर्मेत्यादि| वामनीयद्रव्याणि मदनफलादीनि
संशोधनसंशमनीयोक्तानि||४||
च.सू.५/२५-२६
वसाघृतमधूच्छिष्टैर्युक्तियुक्तैर्वरौषधैः||२५|| वर्तिं मधुरकैः कृत्वा स्नैहिकीं धूममाचरेत्|२६|
आयुर्वेददीपिका व्याख्या (चक्रपाणिदत्त कृत)
स्नैहिकधूमवर्तिमाह- वसेत्यादि| मधूच्छिष्टं सिक्थकम्| वरौषधैरिति मधुरकविशेषणं; मधुरकाणि जीवनीयानि जीवकर्षभकादीनि|
युक्तियुक्तैरित्यनेन तथा वसादिग्रहणं कर्तव्यं, यथा वर्तिः कर्तुं पार्यत इति दर्शयति| वर्तिकरणं च पूर्ववत्| स्नैहिकी स्नेहनकारिका||२५||-
Following drugs can be used for Unctous Smoke.
Aguru (Aquilaria agallocha), 2. guggulu (Commiphora mukul), 3. musta (Cyperus rotundus), 4. sthouneyaka
(Taxus baccata), 5. saileya (Parmelia perlata), 6. nalada (Nardostachys jatamansi), 7. usira (Vetiveria
zizanioides), 8. valaka (Coleus vettiveroides), 9. varanga / twak Cinnamomum tamala), 10. kaunti / harenu
(Vitex negundo), 11. madhuka (Glycyrrhiza glabra), 12. bilwamajja (Aegle marmelos), 13. Elavaluka (Pimenta
dioica), 14. srivestaka (Pइnus roxburghii), 15. sarjarasa (Vateria indica), 16. dhyamaka (Cymbopogon species)
17. madana (Randia dumetorum), 18. plava (Cyperus sp), 19. sallaki (Boswellia serrata), 20.Kunkuma (Crocus
sativus), 21. Masha (Phaseolus mungo), 22. yava (Hordeum vulgare), 23.Kunduruka (gum of Boswellia
serrata), 24. Tila (Sesamum indicum), 25. oil obtained from phala (fruits), sara (pith of trees), inedas (fat),
mafia (bone marrow), vasa (muscle fat) and ghrutam (Ghee ) etc.
स्नेह धूम के द्रव्य–अगुरु, गुग्गुलु, मोथा, थुनेर, शैलेय (छरीला ), जटामांसी, खस, नेत्रबाला, दालचीनी, रेणुका, मुलेठी, बेल की गिरी,
एलवालुक, श्रीवेष्टक (चीड़ की गोंद = विरौजा या लीसा), सर्जरस (राल), ध्यामक ( कत्तृण), मदन (मोम), नागरमोथा, शल्लकी (सलाई
गुग्गुलु ), कुंकुम, उड़द, जौ, कुन्दुरुक गोंद, तिल, बादाम आदि फलों के तेल, चन्दन आदि सार वाले काष्ठों के स्नेह ( तेल), मेदस्,
मज्जा, वसा और घृत इन द्रव्यों से मृदु धूम का निर्माण किया जाता है।।१३-१५॥
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | स्निग्ध धूम द्रव्याणि (Snigdha dhuma dravya, | स्निग्ध / स्नैहिक धूमद्रव्य गणम् - Snigdha / Snaihika dhuma dravya Ganam | अ.हृ.सू.२१/१३-१५,सु.सं.चि.४०/४,च.सू.५/२५-२६ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|