Brief Description
सुश्रुतसंहिता - सूत्रस्थानम् - ४६. अन्नपानविध्यध्यायः
नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् | गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||२२५||
कैयदेवनिघण्टु - १. ओषधिवर्ग
शिग्रुर्हरितशाकोऽन्यः श्वेतः श्वेतमरीचकः | तद्बीजं श्वेतमरिचं शिग्रुतैलं च बैजिकम् ||७४३||
धन्वन्तरिनिघण्टु - २. शतपुष्पादिवर्ग
मरीचं शुभ्रमरिचं बीजं शिग्रोस्तु शिग्रुजम् ||९५||
नात्युष्णं नातिरूक्षं च वीर्यतो मरिचं सितम् | पित्तकोपकरं तीक्ष्णं रूक्षं रोचनदीपनम् ||९६||
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं मरिचं लघु |९७|
द्रव्यगुणसङ्ग्रह - ४. लवणादिवर्ग
नात्युष्णं नातिशीतं च वीर्यतो मरिचं सितम् |
गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यं च विशेषतः ||१६||
द्रव्यगुणसङ्ग्रहटीका व्याख्या (श्रीशिवदाससेन कृत)
श्वेतमरिचगुणानाह– नात्युष्णमित्यादि| सितं मरिचं शोभाञ्जनबीजम्, अन्ये तु मरिचमेव शुक्लं वदन्ति||१४-१६||
राजनिघण्टु - ६. पिप्पल्यादिवर्ग
सितमरिचं तु सिताख्यं सितवल्लीजं च बालकं बहुलम् | धवलं चन्द्रकमेतन्मुनिनाम गुणाधिकं च वश्यकरम् ||३३||
कटूष्णं श्वेतमरिचं विषघ्नं भूतनाशनम् | अवृष्यं दृष्टिरोगघ्नं युक्त्या चैव रसायनम् ||३४||
माधवद्रव्यगुण - माधवद्रव्यगुण - १. विविधौषधिवर्ग
चक्षुष्यं श्वेतमरिचं
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 2 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 3 | मेदोरोग (Medoroga, Diseases associated with F | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 4 | पीनस /अपीनस - Pinasa/Apinasa | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 5 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 6 | ज्वरघ्नम् - Jvaraghnam - Antipyretic / Febrifuge | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 7 | शूल (Shula) | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 8 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 9 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 10 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 11 | पाचन / आमपाचनम् - Pachanam / Amapachanam) | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 12 | वातकफमेदज व्याधि - Vatakaphamedaja Vyadhi | वत्सकादि गणम् - Vatsakadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१६/१८, अ.हृ.सू .१५/३४ | ||
| 13 | असाध्य कासम् (Asadhya kasam -Uncontrollable cough ) | कण्ठकारी अवलेहम् - 1 - Kantakari Avaleham - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | शा.सं.म.८ / ५ - ९ | ||
| 14 | तमकश्वासम् (Tamaka shwasam) | कण्ठकारी अवलेहम् - 1 - Kantakari Avaleham - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | शा.सं.म.८ / ५ - ९ | ||
| 15 | हिक्का - Hikka - Hiccough | कण्ठकारी अवलेहम् - 1 - Kantakari Avaleham - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | शा.सं.म.८ / ५ - ९ | ||
| 16 | दारुण / असाध्य श्वासम् - Daruna / Asadhya Shwasam - Uncontrolled Dyspnea | कण्ठकारी अवलेहम् - 1 - Kantakari Avaleham - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | शा.सं.म.८ / ५ - ९ | ||
| 17 | असाध्य हिक्का - Asadhya Hikka - Uncontrolled Hiccough | कण्ठकारी अवलेहम् - 1 - Kantakari Avaleham - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | शा.सं.म.८ / ५ - ९ | ||
| 18 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | कण्ठकारी अवलेहम् - 1 - Kantakari Avaleham - 1 | फलम् - Phalam - Fruits | शा.सं.म.८ / ५ - ९ | ||
| 19 | प्रतिश्यायम् (Pratishyaya, Diseases spectrum with various nasal discharge, nasal obstruction, sneezing, headache, pain and itching in the nose, throat, loss of voice, fever, loss of taste, emaciation - All types of Rhinitis, Sinusitis, Upper respiratory tr | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 20 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 21 | वातरोगम् /मरुत् रोगम् - Vata Rogam / Marut rogam - Disease spectrum of Movement diseases involving Musculoskeletal and Nervous System | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 22 | अरुचि / अरसज्ञता / अरोचकम् - Aruchi / Arasajnata / Arochakam - Hypogeusia / Loss of taste / Anorexia | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 23 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 24 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 25 | शूल (Shula) | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 26 | पाचन / आमपाचनम् - Pachanam / Amapachanam) | पिप्पल्यादि गणम् - Pippalyadi Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | सु.सं.सू. ३८/२२-२३, अ.सं.सू.१६ /२५ | ||
| 27 | कफज व्याधि (Diseases associated with Kapha) | कफघ्न / कफ संशमन गणम् - Kaphaghna / Kapha samshamana Ganam | फलम् - Phalam - Fruits | अ.सं.सू.१५/७ , अ.हृ.सू.१४/१ , सु.सू.३८/९ | ||
| 28 | दीपनम् - Deepanam - Eupeptic / Appetizer / stomachic / Metabolic rate accelerator | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 29 | क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा / शोषम् - Kshaya Rogam / Rajayakshma / Shosham - Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 30 | धातुक्षयम् - Dhatukshayam - Spectrum of diseases associated with Cachexia or loss of muscle mass | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 31 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 32 | पीनस /अपीनस - Pinasa/Apinasa | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 33 | कफ पीनस - Kapha Pinasa | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 34 | क्रिमि रोग (Krimi roga) | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 35 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 36 | उदावर्त - Udavarta - Spectrum of diseases where movement of organ is opposite to physiological movement | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 37 | अर्शस् - Arshas - Diseases with swellings and tumours at anal canal | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 38 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय | ||
| 39 | रसायनम् - Rasayana - Drug action which prevents old age and prolongs life with proper nourishment to the body | चित्रक हरीतकी लेहम् - Chitraka Haritaki Leham | फलम् - Phalam - Fruits | चक्रदत्तम् - प्रतिश्याय |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|