Brief Description
अ.हृ.सू. १५ / ८, अ.सं.सू.१५ / २
जीवन्ति काकोल्यौ मेदे द्वे मुद्गमाषपर्ण्यौ च|
ॠषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाख्यः||८||
सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)
स०-जीवन्त्यादिर्गणो जीवनीयसंज्ञः| उदाहरणमात्रं चेदम्| धीमता स्वादुशीतस्निग्धादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणगुणानालोच्य क्षीरेक्षुद्राक्षाक्षोडविदारिकन्दादिषु (ष्वपि) तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुं युक्तमिति| जीवन्ती-जीववर्द्धनी| काकोल्यौ द्वे-एका काकोली केवडीसंज्ञा, अन्या क्षीरकाकोली पयस्विनीसंज्ञा| द्वे मेदे-एका मेदा मणिच्छिद्रासंज्ञा, अन्या महामेदा वृक्षरुहासंज्ञा| मुद्गपर्ण्यादीनां नामानि प्रागुक्तानीति| "ह्यन्तान्तरादिगुरुभिः सोदधिलैः सप्तभिर्गणैर्गुरुणा| आर्यार्धे नात्रायुजि जः षष्ठोऽयं नलघुकौ वा|"
आयुर्वेदरसायनम् व्याख्या ( कृत)
आ० र०- अथ महाकशायाः| तत्र जीवनीयगणमाहजीवन्तीत्यादि| सङ्ग्रहे तु (सू. अ. १४) - "आनम्त्यादौषधानामामयानां चानन्ता एव कषायाः| येतु सुतराषधानामामयानां चानन्ता एव कशायाः| ये तु सुतरामुपयोगवन्तः प्रकर्षवर्तिनो वा ते जीवनीयादिसंज्ञाः| प्रत्येकं दशकषायसंयोगात् पञ्चचत्वारिंशन्महाकषाया वक्ष्यन्ते| तत्प्रतिपत्यर्थम्| शक्यं हि बुद्धिमद्भिः स्वादुस्निग्धशीतादीन् जीवन्त्यादिषु साधारणान् दुनानानालोच्य क्षीरेक्षुक्षौद्रद्राक्षाक्षोडविदारिकन्दादिष्वपि तद्गुणेषु जीवनीयादित्वमवधारयितुम्| यथोक्तानुसरणमेव श्रेयो मन्दबुद्धेरिति| व्यास्ताश्च ते चत्वारि शतानि पञ्चाशदधिकानि तदभिधानान्येव| यद्यपि च तानि तान्येव द्रव्याणीति द्रव्यसङ्करः काषायेषु, तथाऽपि नसंज्ञाविरोधः| एकस्यापि बहुकार्यनिर्वनात्| तत्रलवणवर्ज्याः पञ्च रसाः कल्पनायां कषाया इत्युच्यन्ते, तद्योनित्वात्| लवणे तु निर्यासादिकल्पनानामसम्भवः, पृथदुपयोगोपकाररहितत्वाच्च नैरर्थक्यमिति| भवन्ति चात्र| जीवन्ती काकोल्यौ द्वे मेदे मुद्गमाषपर्ण्यौ च| क्रषभकजीवकमधुकं चेति गणो जीवनीयाआख्यः|| १|
च.सं.सू.४/१
जीवकर्षभकौ मेदा महामेदा काकोली क्षीरकाकोली मुद्गपर्णीमाषपर्ण्यौ जीवन्ती मधुकमिति दशेमानि जीवनीयानि भवन्ति (१)
जीवनीयमादावुच्यते सर्वेषां जीवनहितस्यैवात्यर्थमभिप्रेतत्वात्| मुद्गमाषपर्ण्यन्तं सुगमम्| जीवन्ती स्वनामख्याता सुवर्णवर्णाभा, मधुकं यष्टीमधुकम्
The following ten drugs are collectively known as jivaniya gana dravyas (invigorators).
1. Jivanti (Leptadenia reticulata), 2. Kakoli (Lilium polyphyllum) , 3. Ksirakakoli (Roscoea procera variety), 4. Meda (Polygonatum cirrhifolium), 5. mahameda (Polygonatum multiflorum), 6. Mudgaparnl (Phaseolus trilobus), 7. masaparnl (Teramnus labialis), 8.Rusabhaka (Microstylis muscifera), 9. Jivaka (Microstylis wallichii), 10. madhuka (Glycyrrhiza glabra).
निम्नलिखित दस दवाओं को सामूहिक रूप से जीवन गण द्रव्य (स्फूर्तिदायक) के रूप में जाना जाता है।
1. जिवंती (लेप्टाडेनिया रेटिकुलाटा), 2. काकोली (लिलियम पॉलीफाइलम), 3. क्षीर काकोली (रोस्कोआ प्रोसेरा किस्म), 4. मेदा (पॉलीगोनाटम सिरिफोलियम), 5. महामेदा (पॉलीगोनाटम मल्टीफ्लोरम), 6. मुद्गपर्णी (फेजोलस ट्रिलोबस), 7. माषपर्णी (टेरामनस लैबियालिस), 8. ऋषभक (माइक्रोस्टाइलिस मस्किफेरा), 9. जीवक (माइक्रोस्टाइलिस वालिची), 10. मधुक (ग्लाइसीर्रिजा ग्लबरा)।
| Sl.No | Raw Material | Variant | Ratio | Quantity Required for 1000g | Unit |
|---|
| Rasa | |
|---|---|
| Guna | |
| Veerya | |
| Vipaka | |
| Prabhava | |
| Anupanam | modal-content |
| Sl.No. | Disease Factor | Name of the combination | Form of the combination | Reference | Combination products | Procedure |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | वातपित्तरक्त व्याधि (Vatapittarakta vyadhi) | जीवनीय गुग्गुलु - Jivaniya Guggulu | अ.सं.उ.४९ / १४७ | |||
| 2 | जीवनीयम् - Jivaniyam - invigorating | जीवनीय गुग्गुलु - Jivaniya Guggulu | अ.सं.उ.४९ / १४७ | |||
| 3 | बृंहणम् (Brumhana, Medicines which increases the size of the body) | जीवनीय गुग्गुलु - Jivaniya Guggulu | अ.सं.उ.४९ / १४७ | |||
| 4 | जीवनीयम् - Jivaniyam - invigorating | जीवनीय गणम् / जीवनीय महाकषाय गणम् - Jivaniya Ganam / Jivaniya Mahakashaya Ganam | अ.हृ.सू. १५ / ८, अ.सं.सू.१५ / २, च.सं.सू.४/१ | |||
| 5 | स्तन्यजननम् (Stanyajananam - Galactogogues/Drug action which induces lactation) | पद्मकादि गणम् - Padmakadi Ganam | अ.सं.सू.१६ / ४, अ.हृ.सू.१५ / ४, | |||
| 6 | वातपित्तज व्याधि (Vatapittaja vyadhi, Diseases of Vata and pitta) | पद्मकादि गणम् - Padmakadi Ganam | अ.सं.सू.१६ / ४, अ.हृ.सू.१५ / ४, | |||
| 7 | बृंहणम् (Brumhana, Medicines which increases the size of the body) | पद्मकादि गणम् - Padmakadi Ganam | अ.सं.सू.१६ / ४, अ.हृ.सू.१५ / ४, | |||
| 8 | जीवनीयम् - Jivaniyam - invigorating | पद्मकादि गणम् - Padmakadi Ganam | अ.सं.सू.१६ / ४, अ.हृ.सू.१५ / ४, | |||
| 9 | वृष्य/वाजीकरण (Vrushya/Vajikarana, Aphrodisiac) | पद्मकादि गणम् - Padmakadi Ganam | अ.सं.सू.१६ / ४, अ.हृ.सू.१५ / ४, | |||
| 10 | प्रीणनम् - Preenanam - Action which induces the state of being pleased / Satisfied | पद्मकादि गणम् - Padmakadi Ganam | अ.सं.सू.१६ / ४, अ.हृ.सू.१५ / ४, | |||
| 11 | हृद्यम् - Hrudyam - Cardiotonic Action - Cardiotonic are drugs used to increase the efficiency and improve the contraction of the heart muscle, which leads to improved blood flow to all tissues of the body. | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 12 | बृंहणम् (Brumhana, Medicines which increases the size of the body) | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 13 | वातपित्तज व्याधि (Vatapittaja vyadhi, Diseases of Vata and pitta) | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 14 | गुल्म रोगम् - Gulma Rogam - Disease spectrum with various Abdominal swellings / tumours/ Cysts | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 15 | वात शोष/ गात्र शोषम् / शोषम् - Vatashosha / Gatrashosha / Shosha - Disease spectrum with Atrophy of any organ or part of the body | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 16 | उदावर्त - Udavarta - Spectrum of diseases where movement of organ is opposite to physiological movement | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 17 | श्वासम् - Shvasam - Disease Spectrum with difficulty breathing | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 18 | अङ्गशूलम् - Angashulam - Disease spectrum with stabbing type of pain all over the body | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 19 | कासः - Kasa - Disease spectrum with Cough | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ | |||
| 20 | क्षय रोगम् / राजयक्ष्मा / शोषम् - Kshaya Rogam / Rajayakshma / Shosham - Disease spectrum with progressive emaciation or cachexia | विदार्यादि / विदारिगन्धादि गणम् - Vidaryadi / Vidari Gandhadi Ganam | अ.हृ.सू.१५/ १९-१०,सु.सू.सू. ३८ / ४-५ |
| Disease Factors |
|---|
| Type | Operator | Value | Unit | Frequency | Duration | Comment |
|---|